Vì sao có người không bao giờ bị sẹo lồi? 6 lý do khoa học

Cùng bị đứt tay, cùng bị mụn viêm hay cùng trải qua một ca phẫu thuật như nhau, nhưng có người lành da phẳng lì không dấu vết, còn có người lại nổi lên một khối sẹo cứng, đỏ, ngứa và lan rộng hơn cả vết thương ban đầu - đó là sẹo lồi. Vì sao lại có sự khác biệt này? Câu trả lời nằm ở nhiều yếu tố sinh học mà không phải ai cũng biết.

Sẹo lồi là gì và vì sao lại hình thành?

Khi da bị tổn thương, cơ thể kích hoạt quá trình lành thương gồm ba giai đoạn: viêm, tăng sinh và tái tạo. Ở giai đoạn tăng sinh, các tế bào sợi (fibroblast) sản xuất collagen để lấp đầy và đóng kín vết thương. Ở người bình thường, quá trình này dừng lại đúng lúc khi vết thương đã lành, tạo ra sẹo phẳng hoặc mờ dần theo thời gian.

Ở một số người, cơ chế "phanh" này hoạt động kém hiệu quả. Fibroblast tiếp tục tăng sinh collagen ngay cả khi vết thương đã đóng miệng, khiến mô sẹo phát triển vượt ra ngoài ranh giới vết thương ban đầu, tạo thành khối sẹo lồi cứng, có thể ngứa, đau hoặc châm chích kéo dài nhiều tháng đến nhiều năm.

6 lý do khiến có người không bao giờ bị sẹo lồi

1. Không mang yếu tố di truyền gây sẹo lồi

Sẹo lồi có tính di truyền rõ rệt. Nếu trong gia đình có bố, mẹ hoặc anh chị em ruột từng bị sẹo lồi, nguy cơ bạn gặp tình trạng tương tự sẽ cao hơn đáng kể. Ngược lại, người không mang các gen liên quan đến việc điều hoà collagen bất thường gần như không bao giờ hình thành sẹo lồi, dù vết thương có sâu hay rộng đến đâu.

2. Vết thương không nằm ở vùng da "nhạy cảm" với sẹo lồi

Một số vị trí trên cơ thể có nguy cơ hình thành sẹo lồi cao hơn hẳn phần còn lại, do vùng da ở đó chịu lực căng cơ học lớn hoặc có mật độ tuyến bã nhờn cao, gồm: vùng ngực (xương ức), vai, bả vai, dái tai (thường gặp sau khi xỏ khuyên) và vùng hàm. Trong khi đó, da ở lòng bàn tay, lòng bàn chân và mí mắt gần như không bao giờ nổi sẹo lồi. Người có vết thương rơi vào các vùng da "an toàn" này sẽ ít gặp sẹo lồi hơn.

3. Nằm ngoài độ tuổi dễ hình thành sẹo lồi

Sẹo lồi phổ biến nhất ở nhóm tuổi 10-30, giai đoạn da sản xuất collagen mạnh nhất. Trẻ nhỏ trước tuổi dậy thì và người lớn tuổi (ngoài 50) có hoạt động tổng hợp collagen chậm hơn, nên dù bị thương, khả năng hình thành sẹo lồi cũng thấp hơn rõ rệt so với người trẻ.

4. Đặc điểm sắc tố da và cơ địa

Các nghiên cứu da liễu ghi nhận sẹo lồi xuất hiện phổ biến hơn ở người có làn da sẫm màu (typ da IV-VI theo thang Fitzpatrick) so với người da sáng màu, do liên quan đến hoạt động của tế bào hắc tố và cách mô liên kết phản ứng với tổn thương. Đây là một trong những lý do khiến mức độ dễ - khó bị sẹo lồi khác nhau giữa từng người, từng nhóm dân số.

5. Chăm sóc vết thương đúng cách ngay từ đầu

Vết thương bị nhiễm trùng, viêm kéo dài, bị căng giãn liên tục (ví dụ vết mổ ở vùng khớp hay cử động nhiều) sẽ kích thích fibroblast tăng sinh collagen quá mức. Người biết chăm sóc vết thương đúng cách - giữ sạch, tránh cạy gãi, băng ép hoặc dùng gel silicone sớm - sẽ giảm đáng kể nguy cơ hình thành sẹo lồi so với người để vết thương tự lành một cách "thô".

6. Không có tiền sử từng bị sẹo lồi hoặc sẹo phì đại trước đó

Người từng bị sẹo lồi một lần có xác suất tái phát ở vết thương mới rất cao, kể cả những can thiệp nhỏ như xỏ khuyên tai hay nặn mụn. Ngược lại, người chưa từng có tiền sử này thường có cơ chế lành thương ổn định hơn, nên các vết thương sau đó cũng ít có nguy cơ chuyển thành sẹo lồi.

Phân biệt sẹo lồi và sẹo phì đại

Nhiều người nhầm lẫn giữa sẹo lồi (keloid) và sẹo phì đại (hypertrophic scar) vì cả hai đều biểu hiện bằng khối mô sẹo gồ lên trên bề mặt da. Bảng dưới đây tóm tắt điểm khác biệt chính:

Làm sao để giảm nguy cơ hình thành sẹo lồi?

Dù không thể thay đổi yếu tố di truyền hay sắc tố da, bạn vẫn có thể chủ động giảm nguy cơ sẹo lồi bằng những thói quen chăm sóc da đúng cách:

• ✔️ Giữ vết thương sạch, tránh để nhiễm trùng hoặc viêm kéo dài.
• ✔️ Không cạy, nặn hoặc gãi lên vùng da đang lành thương, đặc biệt với mụn viêm.
• ✔️ Dùng miếng dán hoặc gel silicone y tế ngay khi vết thương vừa đóng miệng, theo hướng dẫn của bác sĩ.
• ✔️ Hạn chế can thiệp thẩm mỹ (xỏ khuyên, xăm, phẫu thuật không cần thiết) ở vùng ngực, vai nếu bản thân hoặc người thân từng có tiền sử sẹo lồi.
• ✔️ Tham khảo bác sĩ da liễu trước khi thực hiện các thủ thuật xâm lấn nếu bạn thuộc nhóm nguy cơ cao.

Lưu ý: Sẹo lồi có thể tiếp tục phát triển và gây ngứa, đau âm ỉ trong thời gian dài. Việc tự ý dùng kem trị sẹo không rõ nguồn gốc hoặc tự nặn/cắt bỏ tại nhà có thể khiến tình trạng nặng hơn và làm tăng nguy cơ tái phát.

Khi nào cần gặp bác sĩ da liễu?

Nếu vết thương của bạn có dấu hiệu sưng, gồ cao bất thường, lan rộng ra ngoài phạm vi ban đầu hoặc gây ngứa, đau kéo dài sau vài tuần, đây là lúc nên gặp bác sĩ da liễu để được thăm khám. Việc can thiệp sớm - bằng tiêm corticosteroid, áp lạnh, laser hoặc kết hợp nhiều phương pháp - thường cho kết quả kiểm soát tốt hơn nhiều so với khi để sẹo lồi phát triển lâu ngày mới điều trị.

Mỗi làn da có một cơ chế lành thương khác nhau. Hiểu rõ các yếu tố ảnh hưởng đến việc hình thành sẹo lồi không chỉ giúp bạn lý giải được vì sao người này bị, người kia không, mà còn giúp chủ động phòng ngừa và chăm sóc vết thương đúng cách ngay từ đầu.